Όταν μια σχέση τελειώνει: Η ψυχολογία του αποχωρισμού, του πένθους και της νέας αρχής

Γιατί ένας χωρισμός μπορεί να πονά τόσο πολύ, ακόμη κι όταν γνωρίζουμε ότι η σχέση δεν μας έκανε καλό; Και τι χρειάζεται πραγματικά για να προχωρήσουμε μετά το τέλος μιας σημαντικής σχέσης;

Όταν μια σχέση τελειώνει, δεν σημαίνει απλώς ότι σταματάμε να είμαστε μαζί με έναν άνθρωπο. Συχνά σημαίνει ότι χρειάζεται να αποχαιρετήσουμε μια καθημερινότητα, κοινά σχέδια, συνήθειες, ρόλους, προσδοκίες και, σε αρκετές περιπτώσεις, ένα κομμάτι της εικόνας που είχαμε για τον ίδιο μας τον εαυτό.

Γι’ αυτό και ο χωρισμός μπορεί να προκαλέσει έντονα συναισθήματα: θλίψη, θυμό, ενοχές, ανασφάλεια, ανακούφιση, φόβο για το μέλλον ή ακόμη και την ανάγκη να επιστρέψουμε σε μια σχέση που γνωρίζουμε ότι δεν λειτουργούσε.

Η έρευνα γύρω από τον αποχωρισμό δείχνει ότι η προσαρμογή μετά το τέλος μιας σημαντικής σχέσης είναι μια σύνθετη ψυχολογική διαδικασία. Δεν ακολουθεί την ίδια πορεία για όλους και δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα μέσα στο οποίο «θα έπρεπε» να έχουμε ξεπεράσει έναν χωρισμό.

Ο χωρισμός είναι μια μορφή απώλειας

Όταν μια σχέση τελειώνει, όταν χάνουμε μια σημαντική σχέση, δεν χάνουμε μόνο την παρουσία του άλλου ανθρώπου.

Μπορεί να χάνουμε:

• την αίσθηση συντροφικότητας,
• μια κοινή καθημερινότητα,
• ένα κοινό κοινωνικό περιβάλλον,
• σχέδια που είχαμε κάνει για το μέλλον,
• έναν συγκεκριμένο ρόλο μέσα στη σχέση,
• την αίσθηση ασφάλειας και οικειότητας,
• ακόμη και μια πλευρά της ταυτότητάς μας.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ένας χωρισμός μπορεί να βιώνεται ως πένθος.

Η θεωρία του δεσμού (attachment theory) προσφέρει ένα σημαντικό πλαίσιο για να κατανοήσουμε αυτή την εμπειρία. Οι στενές συντροφικές σχέσεις λειτουργούν, μεταξύ άλλων, ως σημαντικοί συναισθηματικοί δεσμοί. Όταν ένας τέτοιος δεσμός διακόπτεται, ο άνθρωπος χρειάζεται χρόνο και ψυχικούς πόρους για να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα, Pietromonaco & Overall, 2021.

Επομένως, το ότι κάποιος δυσκολεύεται μετά από έναν χωρισμό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έκανε λάθος που έφυγε ή ότι πρέπει να επιστρέψει στη σχέση.

Σημαίνει ότι ένας σημαντικός δεσμός άλλαξε.

«Γιατί πονάω ακόμη αφού ξέρω ότι ήταν η σωστή απόφαση;»

Αυτή είναι μια πολύ συχνή εσωτερική σύγκρουση.

Μπορούμε ταυτόχρονα να γνωρίζουμε ότι μια σχέση δεν ήταν πλέον λειτουργική και να αισθανόμαστε έντονη θλίψη για το τέλος της.

Τα δύο αυτά συναισθήματα δεν αλληλοαναιρούνται.

Μπορεί να σκεφτόμαστε:

«Ξέρω ότι δεν μπορούσαμε να συνεχίσουμε, αλλά μου λείπει.»

Ή:

«Ξέρω ότι δεν ήμουν καλά μέσα σε αυτή τη σχέση, αλλά γιατί αισθάνομαι τόσο άδειος/α;»

Η συναισθηματική προσαρμογή δεν πραγματοποιείται πάντα με τον ίδιο ρυθμό με τη λογική κατανόηση.

Μπορεί το μυαλό να έχει καταλάβει ότι η σχέση τελείωσε, ενώ το συναισθηματικό σύστημα εξακολουθεί να αναζητά την οικειότητα, τη συνήθεια και την παρουσία του άλλου.

Έρευνες για τον χωρισμό δείχνουν ότι η αποδοχή του τέλους συνδέεται με την πορεία συναισθηματικής αποκατάστασης, ενώ χαρακτηριστικά του δεσμού και ο τρόπος με τον οποίο διαχειριζόμαστε τα συναισθήματά μας μπορούν να επηρεάσουν αυτή την πορεία, Sbarra, 2006.

Όταν μετά τον χωρισμό δεν ξέρουμε πια ποιοι είμαστε

Ένα λιγότερο εμφανές αλλά σημαντικό κομμάτι του χωρισμού αφορά την ταυτότητα.

Μέσα σε μια μακροχρόνια σχέση, οι δύο άνθρωποι συχνά αποκτούν κοινές συνήθειες, δραστηριότητες, φίλους, σχέδια και τρόπους με τους οποίους περιγράφουν τον εαυτό τους.

«Εμείς» μπορεί σταδιακά να γίνει εξίσου σημαντικό με το «εγώ».

Τι συμβαίνει λοιπόν όταν το «εμείς» σταματά να υπάρχει;

Έρευνα των Slotter και συνεργατών έδειξε ότι μετά από έναν χωρισμό μπορεί να υπάρξουν αλλαγές στην αυτοαντίληψη και μείωση της σαφήνειας με την οποία αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας. Μάλιστα, η μειωμένη σαφήνεια της αυτοαντίληψης συνδέθηκε με μεγαλύτερη συναισθηματική δυσφορία μετά τον χωρισμό (Slotter, Gardner, & Finkel, 2010).

Γι’ αυτό μετά από έναν χωρισμό μπορεί να εμφανιστούν ερωτήματα όπως:

«Ποια/ποιος είμαι τώρα;»

«Τι θέλω εγώ;»

«Τι μου αρέσει πραγματικά και τι έκανα επειδή το κάναμε μαζί;»

«Πώς θέλω να είναι η ζωή μου από εδώ και πέρα;»

Αυτά τα ερωτήματα, όσο δύσκολα κι αν είναι, μπορούν να αποτελέσουν μέρος μιας σημαντικής διαδικασίας επαναπροσδιορισμού.

Γιατί επιστρέφουμε ξανά και ξανά στις αναμνήσεις; είναι συνηθισμένο να κάνουμε νοητικές αναδρομές.

Να θυμόμαστε μια συζήτηση.

Να ξαναδιαβάζουμε μηνύματα.

Να αναρωτιόμαστε τι θα γινόταν αν είχαμε αντιδράσει διαφορετικά.

Να θυμόμαστε κυρίως τις όμορφες στιγμές.

Ή, αντίθετα, να αναλύουμε ξανά και ξανά όλα όσα μας πλήγωσαν.

Η σκέψη μπορεί να γίνει ένας κύκλος:

«Τι πήγε λάθος;» → «Μήπως έφταιγα εγώ;» → «Μήπως μπορούσε να σωθεί;» → «Μήπως έπρεπε να κάνω κάτι διαφορετικά;»

Η επαναλαμβανόμενη σκέψη δεν είναι πάντα προβληματική. Η επεξεργασία μιας εμπειρίας μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τι συνέβη και τι χρειαζόμαστε στο μέλλον.

Όταν όμως η σκέψη γίνεται αδιάκοπη, αυτοτιμωρητική και δεν οδηγεί σε νέα κατανόηση, μπορεί να διατηρεί τη συναισθηματική δυσφορία.

Η έρευνα έχει συνδέσει συγκεκριμένους τρόπους αντιμετώπισης του χωρισμού με την εμφάνιση συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης, γεγονός που υπογραμμίζει τη σημασία του τρόπου με τον οποίο διαχειριζόμαστε την απώλεια.

Η επεξεργασία μιας εμπειρίας μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τι συνέβη. Όταν όμως η συναισθηματική εμπλοκή παραμένει έντονη, η προσαρμογή μπορεί να δυσκολεύεται. Έρευνες έχουν δείξει ότι η θλίψη, ο θυμός και η νοσταλγία μετά τον χωρισμό αποτελούν διακριτές αλλά αλληλοσυνδεόμενες συναισθηματικές εμπειρίες (Sbarra & Ferrer, 2006).

Δεν προχωρούν όλοι με τον ίδιο τρόπο

Ένα σημαντικό μήνυμα της σύγχρονης έρευνας είναι ότι δεν υπάρχει μία και μοναδική φυσιολογική πορεία προσαρμογής.

Κάποιοι άνθρωποι αισθάνονται έντονη δυσφορία αμέσως μετά τον χωρισμό και σταδιακά ανακάμπτουν.

Άλλοι βιώνουν περισσότερη ανακούφιση στην αρχή και δυσκολεύονται αργότερα.

Άλλοι μπορεί να έχουν σχετικά ήπια συμπτώματα.

Η διάρκεια της σχέσης, η ποιότητα της σχέσης, ο τρόπος που έγινε ο χωρισμός, το αν κάποιος ήταν αυτός που πήρε την απόφαση, η ύπαρξη κοινωνικής υποστήριξης και άλλοι παράγοντες φαίνεται να επηρεάζουν τη συναισθηματική προσαρμογή. Μια μεγάλη μελέτη σε δεδομένα περισσότερων από 2.700 ατόμων και 3.700 επεισοδίων χωρισμού ανέδειξε, μεταξύ άλλων, τη σημασία του χρόνου από τον χωρισμό, της κοινωνικής υποστήριξης, του ποιος ξεκίνησε τον χωρισμό και της ύπαρξης νέας σχέσης για ορισμένες από τις συναισθηματικές αντιδράσεις.

Η διάρκεια της σχέσης, η ποιότητα της σχέσης, ο τρόπος με τον οποίο έγινε ο χωρισμός, το αν κάποιος ήταν αυτός που πήρε την απόφαση, η ύπαρξη κοινωνικής υποστήριξης και άλλοι παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν τη συναισθηματική προσαρμογή (Tran et al., 2024).

Μελέτη που αξιοποίησε δεδομένα από 2.709 άτομα και 3.734 περιστατικά χωρισμού βρήκε ότι ο χρόνος από τον χωρισμό, το ποιος ξεκίνησε τον χωρισμό, η ύπαρξη νέου συντρόφου και η ικανοποίηση από το κοινωνικό δίκτυο συνδέονταν με ορισμένες από τις συναισθηματικές εκβάσεις μετά τον χωρισμό (Tran et al., 2024).

Επομένως, η ερώτηση δεν είναι:

«Πόσο χρόνο πρέπει να χρειάζομαι για να το ξεπεράσω;»

Αλλά περισσότερο:

«Τι χρειάζομαι για να μπορέσω να προσαρμοστώ σε αυτή τη νέα πραγματικότητα;»

Όταν υπάρχουν παιδιά, ο χωρισμός δεν σημαίνει ότι τελειώνει κάθε σχέση

Για ένα ζευγάρι χωρίς παιδιά, ο χωρισμός μπορεί να σημαίνει το τέλος της συντροφικής σχέσης.

Όταν υπάρχουν παιδιά, όμως, οι δύο άνθρωποι παραμένουν γονείς.

Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται να γίνει ένας δύσκολος διαχωρισμός:

όταν μια σχέση τελειώνει ως ζευγάρι, αλλά συνεχίζεται η σχέση ως γονείς.

Η διάκριση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ψυχική υγεία των παιδιών.

Η έρευνα δείχνει ότι οι οικογενειακές συνθήκες πριν και μετά τον χωρισμό, και ιδιαίτερα το επίπεδο της γονεϊκής σύγκρουσης και η ποιότητα της γονεϊκής λειτουργίας, συνδέονται με την προσαρμογή των παιδιών (van Dijk et al., 2020).

Μετα-ανάλυση 115 δειγμάτων, που περιλάμβαναν συνολικά 24.854 οικογένειες, βρήκε σημαντικές συσχετίσεις μεταξύ γονεϊκής σύγκρουσης, γονεϊκής συμπεριφοράς και ψυχοκοινωνικής προσαρμογής των παιδιών μετά το διαζύγιο (van Dijk et al., 2020).

Η έρευνα δεν υποστηρίζει μια απλοποιημένη εικόνα σύμφωνα με την οποία το διαζύγιο από μόνο του προκαλεί ψυχολογικά προβλήματα στα παιδιά. Οι οικογενειακές συνθήκες πριν και μετά τον χωρισμό, και ιδιαίτερα το επίπεδο της γονεϊκής σύγκρουσης και ο τρόπος συν-γονεϊκής συνεργασίας, αποτελούν σημαντικούς παράγοντες.

Το ζητούμενο επομένως δεν είναι οι γονείς να δημιουργήσουν μια «τέλεια» σχέση μετά τον χωρισμό.

Είναι να προσπαθήσουν να δημιουργήσουν ένα όσο το δυνατόν πιο ασφαλές και σταθερό περιβάλλον για το παιδί, αποφεύγοντας να το τοποθετούν στη μέση της σύγκρουσης.

Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε τον εαυτό μας μετά έναν χωρισμό;

1. Να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να πενθήσει

Δεν χρειάζεται να αποδείξουμε ότι είμαστε δυνατοί προσποιούμενοι ότι δεν μας επηρεάζει.

Η θλίψη, ο θυμός, η νοσταλγία και η ανακούφιση μπορούν να συνυπάρχουν.

2. Να μην εξιδανικεύουμε ούτε να ακυρώνουμε ολόκληρη τη σχέση

Όταν μια σχέση τελειώνει, είναι εύκολο να θυμόμαστε μόνο τα όμορφα ή μόνο τα δύσκολα.

Μια πιο ισορροπημένη ματιά βοηθά να αναγνωρίσουμε ότι μια σχέση μπορεί να περιείχε και αγάπη και δυσκολίες.

Το ένα δεν ακυρώνει το άλλο.

3. Να ξαναβρούμε το «εγώ»

Μικρές καθημερινές επιλογές μπορούν να βοηθήσουν:

• δραστηριότητες που είχαμε αφήσει,
• επαφή με φίλους,
• προσωπικοί στόχοι,
• νέες εμπειρίες,
• χρόνος χωρίς την ανάγκη να είμαστε συνέχεια συνδεδεμένοι με κάποιον άλλο.

Ο στόχος δεν είναι να «ξεχάσουμε» τον άνθρωπο.

Είναι να ξαναχτίσουμε μια ζωή που δεν εξαρτάται από την παρουσία του.

4. Να αναζητήσουμε υποστήριξη

Η κοινωνική σύνδεση αποτελεί σημαντικό παράγοντα στην προσαρμογή μετά τον χωρισμό. Η έρευνα έχει βρει συσχετίσεις ανάμεσα στην ικανοποίηση από το κοινωνικό δίκτυο και σε λιγότερο αρνητικές συναισθηματικές εκβάσεις μετά τη διάλυση μιας σχέσης.

Το να μιλήσουμε σε έναν άνθρωπο που εμπιστευόμαστε δεν σημαίνει ότι είμαστε αδύναμοι.

Σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να περάσουμε μια δύσκολη περίοδο μόνοι μας.

5. Να προσέξουμε τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε στον εαυτό μας

Μετά έναν χωρισμό, δηλαδή όταν μια σχέση τελειώνει, μπορεί να εμφανιστούν σκέψεις όπως:

«Δεν αξίζω.»

«Κανείς δεν θα με αγαπήσει ξανά.»

«Έχασα τον χρόνο μου.»

«Φταίω για όλα.»

Αυτές οι σκέψεις δεν είναι απαραίτητα γεγονότα.

Είναι ερμηνείες που δημιουργούνται μέσα σε μια περίοδο έντονης συναισθηματικής φόρτισης.

Η αυτοσυμπόνια φαίνεται επίσης να αποτελεί έναν πιθανό προστατευτικό παράγοντα κατά την προσαρμογή μετά τον χωρισμό. Σε μελέτη ενηλίκων που βίωναν συζυγικό χωρισμό, υψηλότερα επίπεδα αυτοσυμπόνιας συνδέθηκαν με λιγότερη συναισθηματική παρεμβολή του χωρισμού στην καθημερινή ζωή, με την επίδραση να παραμένει έως και εννέα μήνες αργότερα (Sbarra, Smith, & Mehl, 2012).

Η αυτογνωσία δεν σημαίνει να κατηγορούμε τον εαυτό μας για ό,τι συνέβη. Σημαίνει να μπορούμε να κοιτάξουμε τη σχέση με ειλικρίνεια και να αναρωτηθούμε:

Τι έμαθα για τον εαυτό μου;

Τι χρειάζομαι από μια σχέση;

Ποια όρια δεν θέλω να παραβιάσω ξανά;

Τι θέλω να κάνω διαφορετικά στο μέλλον;

Πότε χρειάζεται να ζητήσουμε βοήθεια;

Ένας χωρισμός μπορεί να είναι μια δύσκολη αλλά αναμενόμενη περίοδος προσαρμογής.

Ωστόσο, αξίζει να αναζητήσουμε επαγγελματική υποστήριξη όταν η δυσφορία παραμένει έντονη ή επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή λειτουργικότητα.

Για παράδειγμα, όταν υπάρχει:

• επίμονη θλίψη ή έντονο άγχος,
• σημαντική διαταραχή ύπνου ή όρεξης,
• αδυναμία λειτουργίας στην εργασία ή στην καθημερινότητα,
• έντονη κοινωνική απομόνωση,
• επίμονη ενασχόληση με τον/την πρώην σύντροφο,
• έντονη αυτομομφή ή αίσθηση αναξιότητας,
• δυσκολία φροντίδας του εαυτού ή των παιδιών,
• συμπτώματα που επιδεινώνονται αντί να υποχωρούν.

Η ψυχολογική υποστήριξη δεν έχει ως στόχο να μας κάνει να «ξεχάσουμε» γρήγορα μια σχέση.

Στόχος είναι να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τι συνέβη, να επεξεργαστούμε τα συναισθήματά μας, να αποκαταστήσουμε την αίσθηση του εαυτού μας και να δημιουργήσουμε σταδιακά μια νέα ισορροπία.

Ο χωρισμός δεν είναι μόνο το τέλος μιας σχέσης

Κάθε σχέση αφήνει κάτι πίσω της.

Μερικές φορές αφήνει όμορφες αναμνήσεις.

Άλλες φορές αφήνει πληγές.

Συχνά αφήνει και τα δύο.

Το να προχωρήσουμε δεν σημαίνει ότι πρέπει να διαγράψουμε το παρελθόν ή να πείσουμε τον εαυτό μας ότι «δεν είχε σημασία».

Σημαίνει να μπορέσουμε, με τον χρόνο, να εντάξουμε αυτή την εμπειρία στην προσωπική μας ιστορία χωρίς να επιτρέπει πλέον στο παρελθόν να καθορίζει όλη μας τη ζωή.

Ο αποχωρισμός μπορεί να είναι μια περίοδος απώλειας, αλλά μπορεί ταυτόχρονα να γίνει μια περίοδος αυτογνωσίας.

Να μας βοηθήσει να καταλάβουμε καλύτερα ποιοι είμαστε, τι χρειαζόμαστε και τι είδους σχέσεις θέλουμε να δημιουργήσουμε στο μέλλον.

Και ίσως το πιο σημαντικό είναι αυτό:

Δεν χρειάζεται να βιαστούμε να «ξεπεράσουμε» έναν άνθρωπο. Χρειάζεται να δώσουμε στον εαυτό μας τον χρόνο και τον χώρο να προσαρμοστεί στη ζωή χωρίς αυτόν.

Βιβλιογραφικές αναφορές

• Sbarra, D. A. (2006). Predicting the onset of emotional recovery following nonmarital relationship dissolution: Survival analyses of sadness and anger. Personality and Social Psychology Bulletin, 32(3), 298–312.
• Slotter, E. B., Gardner, W. L., & Finkel, E. J. (2010). Who am I without you? The influence of romantic breakup on the self-concept. Personality and Social Psychology Bulletin.
• Sbarra, D. A., & Borelli, J. L. (2019). Attachment reorganization following divorce: Normative processes and individual differences. Current Opinion in Psychology, 25, 71–75.
• Tran, K., Castiglioni, L., Walper, S., & Lux, U. (2024). Resolving relationship dissolution—What predicts emotional adjustment after breakup? Family Process, 63(3), 1157–1170.
• Lamela, D., & Figueiredo, B. (2016). Coparenting after marital dissolution and children’s mental health: A systematic review. Jornal de Pediatria.
• van Dijk, R., van der Valk, I. E., Deković, M., & Branje, S. (2020). A meta-analysis on interparental conflict, parenting, and child adjustment in divorced families. Clinical Psychology Review, 79, 101861.
• Mikulincer & Shaver, “An attachment perspective on loss and grief”, Current Opinion in Psychology, 45, 101283.

Χρειάζεσαι υποστήριξη μετά τον χωρισμό;

Αν δυσκολεύεσαι να διαχειριστείς τον χωρισμό, νιώθεις ότι δεν μπορείς να αποδεσμευτείς συναισθηματικά από τον/την πρώην σύντροφό σου ή βρίσκεσαι σε μια διαρκή εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα στο «να προχωρήσω» και στο «να επιστρέψω», δεν χρειάζεται να το αντιμετωπίσεις μόνος/η.

Μέσα από τη συμβουλευτική και την ψυχοθεραπευτική διαδικασία μπορούμε να δουλέψουμε μαζί πάνω στη διαχείριση των συναισθημάτων, την αποδοχή της απώλειας, την ενίσχυση της αυτογνωσίας και την επανασύνδεσή σου με τις προσωπικές σου ανάγκες και στόχους.

Αν αισθάνεσαι ότι είναι η στιγμή να κάνεις το επόμενο βήμα, επικοινώνησε μαζί μου για να προγραμματίσουμε μια πρώτη συνάντηση.

[Επικοινωνήστε μαζί μου →]